Ένα κείμενο με κοινωνικό βάθος και έντονο προβληματισμό υπογράφει η Δρ. Κοινωνιολόγος Ρόη Κιντή, επιχειρώντας να φωτίσει τις αιτίες πίσω από την αυξανόμενη νεανική παραβατικότητα που απασχολεί ολοένα και περισσότερο σχολεία, οικογένειες και κοινωνία.

Μέσα από μια διεισδυτική ανάλυση, η αρθρογράφος προσεγγίζει το φαινόμενο όχι μόνο ως ζήτημα βίας, αλλά ως αντανάκλαση των σύγχρονων κοινωνικών μετασχηματισμών και της κρίσης αξιών της εποχής μας.

Η συγχρονία του κοινωνικού πυρετού της νεανικής παραβατικότητας

Ρόη Κιντή, Δρ. Κοινωνιολόγος

Είναι γεγονός πως η νεανική παραβατικότητα απασχολεί όλο και συχνότερα τους κρατικούς μηχανισμούς ελέγχου και γίνεται βραχνάς στην καθημερινότητα του σχολείου. Αν και το φαινόμενο της βίαιης, παρεκκλίνουσας και, γενικότερα, αντισυμβατικής συμπεριφοράς των ανηλίκων δεν δύναται να καταγραφεί με εγκυρότητα, ωστόσο η προέλευσή του, οι διαστάσεις έκφρασής του και η προβολή που λαμβάνει ακινητοποιούν την κοινή γνώμη, προκαλώντας γενικευμένο πανικό.

Η παραβατικότητα ανηλίκων καταγράφεται εν μέρει από την ποινική δικαιοσύνη, με τα επίσημα περιστατικά να αριθμούν σε περίπου 6.000 σε ετήσια βάση (έως το έτος 2021). Ωστόσο, υπάρχουν και τα «κρυφά» περιστατικά, εκείνα δηλαδή που δεν καταγράφονται, όπως ο διαδικτυακός εκφοβισμός μεταξύ ανηλίκων. Αν και η Ελλάδα δε λογίζεται ως δυστοπία στη διαχρονία του φαινομένου, ωστόσο καταγράφεται έντονη αύξηση των περιστατικών τα τελευταία χρόνια.

Γιατί όμως οι νέοι ενδίδουν στην άσκηση βίας; Αν τις δεκαετίες του 1980-1990 η παραβατικότητα των ανηλίκων ταυτιζόταν με περιθωριοποιημένες περσόνες και με «τα παιδιά των φαναριών», σήμερα η παραβατική συμπεριφορά εκδηλώνεται σε ανηλίκους κάθε κοινωνικοοικονομικής προέλευσης, με ολοένα και χαμηλότερη ηλικία έναρξης. Ενδεχομένως, η παρορμητικότητα, η ισχυρογνωμοσύνη, η ασθενής βούληση, το έλλειμμα στην πλήρη κατανόηση των συνεπειών του νόμου -ίδιον της εφηβείας-, σε συνδυασμό με τις αντανακλάσεις της διαρρηγμένης κοινωνικής αμοιβαιότητας, θα μπορούσαν να καταλογισθούν στους παράγοντες κινδύνου για την έντονη παραβατική συμπεριφορά των νέων.

Η εποχή του «εξατομικευμένου μπορώ», οι κοινωνίες της διακινδύνευσης και η κοινωνική αποδιοργάνωση, καθώς και η σημερινή ηθική της ελληνικής οικογένειας, που εμπεριέχει αφενός την ατιμωρησία και την υπερπροστατευτικότητα των παιδιών από τους πόνους και τις δοκιμασίες και αφετέρου την εγγυημένη διασφάλιση ενός ελεγχόμενου, αταλάντευτου παρόντος, αποτελούν παράγοντες που φαίνεται να νεκρώνουν την ανάπτυξη μηχανισμών αυτοελέγχου στους νέους και να καλλιεργούν μια ενεργά επιθετική κουλτούρα προς πρόσωπα και θεσμούς.

Είναι όντως εντυπωσιακή τόσο η βιαιότητα των παραβατικών πράξεων των νεαρών δραστών, ελλείψει κάθε οίκτου για το θύμα (άγριας έντασης χτυπήματα, χρήση μαχαιριών, σιδερογροθιών, αεροβόλων όπλων, όπλων με σφαίρες, ομαδικοί βιασμοί), όσο η χωρίς αιδώ σκληρότητα στον λόγο τους. Οι νέοι γίνονται αποδέκτες της κυριαρχίας ενός διάχυτου αισθήματος φόβου και ανασφάλειας, με συνέπεια να αναπτύσσουν τάσεις επιβολής σε άλλους προκειμένου να βιώσουν την αίσθηση του ελέγχου.

Στην τάση για αναζήτηση συγκινήσεων, οι νεαροί μοιάζουν να χρησιμοποιούν τη βία ως έκφραση μιας ιδιότυπης αυτοπραγμάτωσης, ενισχύοντας με αυτό τον τρόπο ναρκισσιστικές συμπεριφορές. Οι ίδιοι οι ανήλικοι δράστες αναπαράγουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης φωτογραφίες με τα ματωμένα τους χέρια, τη μαγνητοσκοπημένη επίθεση στο θύμα, αίφνης ακόμη και την προκλητική τους ομολογία, με σκοπό να διευκρινιστεί ότι οι μαχαιριές ήταν τρεις και όχι έξι, όπως εσφαλμένα ισχυρίζεται το τηλεοπτικό ρεπορτάζ!

Η ζωή των σημερινών νέων έχει καταλήξει να εκτίθεται στη λεία οθόνη, να αποθηκεύεται στα έξυπνα κινητά, και εκείνοι να στέκουν ευάλωτοι απέναντι στη βία, βιωμένη ή μη. Οι νεαροί της εποχής μας χάνουν γρήγορα την αθωότητά τους: στερημένοι ενός ζοφερού Επέκεινα ηθικών και υπαρξιακών αναφορών, υπερεκτεθειμένοι στο πλεόνασμα της «θετικής σκέψης» («να περνάμε καλά»), που καταλήγει στην ανηδονία και βυθισμένοι στη συναισθηματική τους απονέκρωση.

Ιθύνοντες, σπεύσατε!

Πίνακας 1. Ανήλικοι ύποπτοι ή δράστες εγκλημάτων, απόλυτοι αριθμοί